كارنامه دو ساله دارالحديث
عبدالهادى مسعودى
به مناسبت دومين سالگرد تأسيس دارالحديث بر آن شديم، تا گزارشى از فعاليت هاى انجام شده را ارائه دهيم. اين گزارش مى تواند علاقه مندان به همكارى با دارالحديث را با زمينه هاى اين كار آشنا كند و كسانى را كه در صدد استفاده از امكانات اين مؤسسه فرهنگى هستند يارى رساند.
دارالحديث، كه در پاييز 1374هـ .ش تأسيس گشت، فعاليت هاى مختلف آن، در گستره اى از دانش، آموزش و پژوهش جريان دارد كه آنها را در هشت بخش كلى گزارش مى كنيم:
يك. دانشكده علوم حديث: آموزش مسائل گوناگون در حوزه حديث و علوم جانبى آن و نيز ايجاد زمينه و بستر مناسب جهت تحقيقات و پژوهش هاى نوين، انگيزه تأسيس دانشكده علوم حديث بوده است. براى واقعيت بخشيدن به اين هدف، دو رشته كار طولانى، در كنار يكديگر آغاز شد كه با توفيق خداوند به ثمر نشست و دانشكده در سال تحصيلى آينده (77و78) آماده پذيرش دانش جو است. اين دو كار، در حقيقت، هويت دادن علمى و فيزيكى به دانشكده مى باشد.
الف: تدوين درس ها، واحدها، سرفصل ها و كتاب هاى اصلى و جانبى هر درس در تمام رشته هاى دانشكده، با كوشش شبانه روزى هيئت علمى، نيمه دوم سال 1374 پايان يافت و سپس با طى مراحل ادارى به تصويب شوراى عالى انقلاب فرهنگى رسيد. پس از آن، همكاران علمى دانشكده به تأليف و تدوين جزوه ها و رساله هاى مورد نياز درس ها همت گماشته اند. مقطع تحصيلى دانشكده، كارشناسى است كه ان شاء الله تا كار شناسى ارشد و دكترا، ارتقا پيدا مى كند. گزارش تفصيلى اين كار بزرگ همراه با فهرست تفصيلى واحدهاى درسى رشته هاى متفاوت دانشكده در شماره پيشين مجلّه (257/4) آمده است.
ب: دانشكده علوم حديث در شهر رى و در جوار مرقد حضرت عبدالعظيم حسنى(س) ـ بزرگ محدث شيعى ـ قرار دارد. عمليات اجرايى ساخت دانشكده باهمت بلند توليت محترم وتلاش دست اندركاران مجموعه بزرگ حرم از مرداد ماه 1373 آغاز گرديد و اكنون روبه پايان است.
ساختمان دانشكده علوم حديث در 4 طبقه شامل دو قسمت آموزشى (با زيربناى 10510 متر مربع) و ادارى (با زيربناى 7150مترمربع) داراى فضاهاى زير مى باشد:
1 ـ كتاب خانه تخصصى علوم حديث با مخزنى به مساحت 770 مترمربع وظرفيت 250هزار جلد كتاب.
2 ـ كتاب خانه خطى با مخزنى به مساحت 240 مترمربع وظرفيت 100 هزار جلد كتاب.
3 ـ سالن هاى قرائت جداگانه براى برادران و خواهران.
4 ـ مركز رايانه و 4واحد تحقيقى وسمعى ـ بصرى.
5 ـ 2واحد سالن كنفراس شيب دار (هر كدام به ظرفيت 120نفر).
6 ـ 45باب اتاق ادارى و سرپرستى.
7 ـ 16 باب كلاس هاى درس 50نفره و 6باب كلاس هاى درس 70نفره.
8 ـ خواب گاه به ظرفيتى در حدود 70نفر.
9 ـ مجموعه كامل ورزشى شامل استخر، سالن بدن سازى، سونا، جكوزى و…
10 ـ غذا خورى و بوفه جداگانه، جمعا به مساحت 300مترمربع.
11 ـ پارلينگ و آسان سور.
12 ـ مركز نجوم و ستاره شناسى (شامل: رصدخانه، آسمان نما، نمايشگاه عكس، سالن موزه تاريخ نجوم اسلامى، لابراتوار عكاسى و كتاب خانه تخصصى نجوم).
دو. بخش تحقيقات: اين بخش كه قديم ترين قسمت دارالحديث است، در پى ارائه پژوهش هاى نوين و روش مند در باره مشكلات و مسائل مختلف اجتماعى، اخلاقى، تاريخى و سياسى با استفاده از متون اصلى دين است. پژوهش اصلى و در دست كار اين بخش، تدوين موسوعه بزرگ «ميزان الحكمه» است. اين موسوعه نزديك به هفت صد موضوع را در خود جاى داده است كه تا كنون كار جمع آورى آيه ها و احاديث مربوط به 250 موضوع پايان يافته است و 450 موضوع ديگر نيز تا چهار سال آينده كامل مى گردند. ديگر كارهاى ارائه شده اين بخش عبارت اند از:
الف ـ مجموعه هاى مستقل: نياز روز افزون به مجموعه هاى حديثى تدوين شده، دارالحديث را بر آن داشت تا برخى از باب هاى مرتبط را به صورت كتاب در آورده و همراه با تحليل ها و بيان هاى لازم به چاپ رساند، كه مى توان به «أهل البيت فى الكتاب السنّة»، «الصلاة فى الكتاب و السنّة» و «الحجّ فى الكتاب و السنّة» اشاره نمود. دو كتاب «العلم و الحكمه فى الكتاب و السنّة» و «العقل و الجهل فى الكتاب و السنّة» نيز تدوين شده اند كه در مرحله نهايى جهت چاپ هستند.
هم اكنون سه مجموعه مستقل ديگر در دست نگارش است: يكى «العمل فى الكتاب و السنّة»، نام دارد. دو مجموعه ديگر به صورتى گسترده تر مشتمل بر هزاران حديث و مصدر و ده ها بيان و شرح و با نام موسوعة امام على(ع) و موسوعه احاديث اقتصادى منتشر خواهند شد. در اين دو موسوعه، از بسيارى كتاب هاى غير حديثى هم چون كتاب هاى تاريخى و سياسى بهره گيرى شده و روشى جديد در سيره و تحليل حديث به كار گرفته شده است.
مجموعه هاى ديگرى هم چون «المحبّة»، «الزواج»، «القرآن الكريم» و «نهج الدعاء» نيز در آغاز كارند.
ب ـ احياى كتاب هاى حديثى : نگاهى نو به «ميراث ماندگار» و عرضه زيباى كتاب هايى چون «مشكاة الانوار فى غرر الاخبار» و «نوادر راوندى»، كمك به تخريج مصادر كتاب «فلاح السائل» و نيز چاپ مجدّد «ميزان الحكمة» و تصحيح آن، همراه با تهيه فهرست هاى مورد نياز، از فعاليت هاى اين بخش است. چاپ جديد ميزان الحكمة، ده برترى دارد كه از جمله آن ها، مصدر يابى احاديث آن ،ذكر نشانى كامل مطالب كتاب و تقليل حجم و مجلاّت كتاب است. از ديگر فعاليت هاى اين واحد، كمك به تكميل و تحقيق كتاب هاى در دست انتشار بخش انتشارات مؤسّسه است.
ج ـ ترجمه
: براى نشر حديث و همگانى كردن آن چه همگان را به كار خواهد آمد، بخش تحقييقات، اقدام به ترجمه فارسى «ميزان الحكمة» نمود. اين ترجمه به همراه متن و در بيش از ده جلد به چاپ مى رسد. ترجمه تمام مجلّدات پايان يافته و اكنون در مرحله حروف چينى است. از ديگر ترجمه ها مى توان به ترجمه اولين جزء از موسوعه بزرگ و جديد ميزان الحكمة اشاره كرد. اين جزء كه با نام «اهل البيت» منتشر شده است، توسط علامه ذى شان حيدر به «اردو» برگردانده شده است. ترجمه مجموعه زيباى «أمل» با نام «آرزو» نيز پايان پذيرفته كه پس از ويراستارى، عرضه مى گردد. هم چنين دارالحديث به نشر ترجمه اردو از «ميزان الحكمة» در ميان شيعيان اردو زبان پاكستان و هند، يارى رسانده است.
سه. كتاب خانه تخصصى دارالحديث:
پژوهش در زمينه هاى خاص و رشته هاى تخصصى، نياز به پشتيبانى علمى دارد. از اين رو دارالحديث براى تقويت محتوا و ارتقاى كيفى تحقيقات در زمينه حديث و علوم جانبى آن، در كنار بخش تحقيقات، به ايجاد كتاب خانه اى وسيع و پرظرفيت پرداخت. متصديان تهيه كتاب اين كتاب خانه، به منظور گرد آورى ميراث سترگ معصومان(ع) و آثار و منابع حديثى از بدو تأسيس، رنج سفرهاى متعدد داخلى و خارجى را بر خود هموار كرده و با حضور در تمام نمايشگاه هاى داخلى و بسيارى از نمايشگاه هاى خارجى هم چون دمشق و بيروت و رياض، ذخاير گران بهايى را به درياى دانش و فرهنگ ايران افزوده اند. اين كتاب خانه كه اولين كتاب خانه تخصصى حديث در جمهورى اسلامى ايران است نزديك به پانزده هزار جلد كتاب را در خود جاى داده است و به اتفاق تمام كارشناسان در نوع خود كم نظير است.
استاد محمد باقر حجّتى كه افزون بر تخصص در قرآن و حديث، كتاب شناسى خبير و آگاه نيز هست، مى گويد: «كتاب خانه اين مؤسّسه اگر نگويم بى نظير است، با اطمينان مى توانم مدعى شوم كه در احتوا بر كتب حديث، شايد در دنيا كم نظير باشد.»1
سالن مطالعه اين كتاب خانه بيش از صدنفر ظرفيت دارد و استفاده همه روحانيان و دانش جويان از سالن و مخزن آزاد است. كتاب خانه به دانش پژوهانى كه به نوشتن پايان نامه و رساله، اشتغال دارند خدمات ويژه اى ارائه مى دهد. تهيه و فهرست نويسى كتاب هاى تازه نشر، به روز است و همواره از طريق رايانه قابل دسترسى است و در پايان سال جارى، فهرست كامل كتاب هاى موجود در زمينه حديث و رجال كتاب خانه به صورت كتاب و ديسكت، عرضه خواهد شد.
چهار. مركز اطلاع رسانى:
پيشرفت علم و فن آورى، موجب دگرگونى هاى گسترده در زمينه اطلاع رسانى شده است. اين موسسه نيز همپا با اين تحولات از آغاز سال جارى، مركز اطلاع رسانى حديث را افتتاح كرد.
شالوده نظرى اين كار، حديث زيباى كافى از امام صادق(ع) مى باشد كه مى فرمايد: «المؤمنون خدم بعضهم بعض … يفيد بعضهم بعضاً الحديث؛ برخى مؤمنان به بعض ديگر خدمت مى كنند … برخى به برخى ديگر سحديثز ارائه مى كنند».
اين مركز براى عمل به اين حديث، خدمات خود را به دو گونه ارائه مى دهد. گونه نخست، ايجاد تسهيلات جهت استفاده مراجعان حضورى به بانك حديث موسسه است. اين بانك مجهّز به انواع رايانه هاى مورد نياز است و تمام برنامه هاى رايانه اى حديث و رجال را در بر دارد. مجموعه اطلاعات اين بانك معادل دو هزار جلد كتاب و در زمينه هاى مختلف علوم اسلامى از قرآن و تفسير تا فقه و لغت و تاريخ است. اين بانك نيز در خاورميانه كم نظير است و غناى محتوايى آن، اعجاب باز ديدكنندگان شيعه و سنّى را برانگيخته است. خدمات بانك اطلاعات به صورت حضورى عرضه مى شود و از سال آينده به شبكه هاى عمومى اطلاع رسانى مى پيوندد.
گونه دوم ارائه خدمات اين مركز، اعلام خط ارتباط ويژه تلفنى براى عموم مردم است. طبقات گوناگون مردم مى توانند پرسش هاى حديثى خود را از طريق اين تلفن2، ارسال كنند و در مدت كم تر از يك شبانه روز، پاسخ آن را دريافت كنند. مركز در جنب اين كار، با توجه به آگاهى از سؤال هاى تكرارى و مشابه، اقدام به تهيه جزوه ها و كتاب هايى در زمينه ها و مشكلات مبتلا به جامعه مى كند و يا آنها را در اختيار محققان و نويسندگان علاقه مند به تأليف در حوزه هاى مورد نياز پژوهش، قرار مى دهد.
مركز اطلاع رسانى در مدت فعاليت كوتاه خود توانسته است، بسيارى از مراكز بزرگ و كوچك فرهنگى و اطلاع رسانى چون صدا و سيما و برخى نشريات را در زمينه هاى تخصصى، تغذيه كند و با ارائه تبليغات حديثى، محاسن كلام ائمه (ع) را به مردم نشان دهد.
پنج . رايانه: نياز مبرم بخش تحقيقات به همه برنامه هاى رايانه اى موجود در زمينه كتاب هاى مادر و اصلى حديث و هم چنين جوامع روايى و مجموعه ها و موسوعه هاى بزرگ حديث و رجال، موسسه را ناگزير از ايجاد يك سايت بزرگ كامپيوترى نمود. پس از ايجاد و راه اندازى اين شبكه و تهيه برنامه ها، خلأ برنامه اى قوى و كار آمد در زمينهه احاديث نبوى، احساس شد، زيرا مجموعه هاى نور و نشر حديث تنها در زمينه احاديث شيعه فعاليت داشتند و مجموعه صخر نيز تنها به كتاب هاى اصلى و مصادر نخستين اهل سنّت پرداخته بود. از اين رو، دارالحديث اقدام به تهيه برنامه اى بسيار قوى براى بزرگ ترين موسوعه حديث نبوى يعنى كتاب «كنز العمال» نمود. اين كتاب با بيش از 46000 حديث مشتمل بر تمام جوامع روايى و كتاب هاى خرد و كلان اهل سنّت است و به جهت تبويب و دسته بندى زيبا و منطقى، مراجعه به آن و دست يابى به احاديث مطلوب را آسان مى سازد.
افزون براين، جهت استفاده دوست داران حديث از برنامه ها و كتاب هاى غير تخصصى حديث، كتاب ميزان الحكمة و ترجمه آن همراه با فهرست هاى گوناگون و ترجمه هاى ديگر از متن آيات با همكارى موسّسه تحقيقاتى امام رضا(ع) بر روى (C-D) «ديسكت نورى» عرضه شد. اين برنامه كه بيش تر براى جوانان طراحى شده، به سبب استفاده از صدا و تصوير و عكس و فيلم، از جذابيّت بسيارى بهره مند است.
اين موسسه در همين جا فرصت را مغتنم شمرده و اعلام مى دارد محققان دارالحديث كه با زمينه هاى استفاده از رايانه در حديث آشنايى كامل دارند، مى توانند برنامه هاى ديگر مراكز فعال در اين زمينه را در تكميل و نقد محصولات خود يارى دهند. اين كار در حقيقت ايجاد يك آزمايش گاه واقعى براى كشف خطاها و نارسايى هاى احتمالى برنامه هايى است كه استفاده كنندگان آن ها، همين محققان اند.
شش: انتشارات: عرضه زيباى كتاب هاى پرمحتوا، مرواريدهاى غبار گرفته در عمق زمان را نمايان و درخشان تر مى كند و نسل امروز را با فرهنگ ديروز آشنا مى سازد. دارالحديث با راه اندازى چاپ خانه بزرگ مدرن و دفاتر متعدد نشر در تهران و شهر رى و قم و مشهد و بيروت، اقدام به انتشار كتاب هاى مرتبط با حديث و معارف حقّه اهل بيت عصمت و طهارت(ع) كرده است. فهرست تمام اين آثار در ضميمه نخست مقاله آمده است.
هفت. آموزش: آموزش و پژوهش دو بال انديشه است و فعاليت هاى پژوهشى نياز به پژوهش گران آموزش ديده دارد. برآوردن اين نياز تا هنگامى كه دانشكده علوم حديث كار خود را آغاز نكرده است به عهده آموزش بخش تحقيقات مؤسسه است. اين واحد در اين دو سال و به ويژه در سال اخير، كلاس هاى آموزش ضمن خدمت را براى همكاران دارالحديث داير كرده است. بيش تر اين كلاس ها درباره نحوه تخريج و مصدريابى حديث و برنامه هاى گوناگون و جديد رايانه اى بوده است.
از آغاز سال تحصيلى(77ـ 76) يك دوره كامل آموزشى براى همكاران و ساير روحانيان مشتقاق دوره درس خارج حوزه به شيوه نوين و نظام دار برگزار شد. موضوعات درسى اين دوره رجال، فقه الحديث، اصطلاحات حديث، تاريخ تدوين حديث، روش تحقيق و كتاب شناسى حديث و ترابط حديث و قرآن بوده است. استقبال بى نظير دانش جويان حوزه علميه مقدسه قم از اين درس ها كه براى اولين بار عرضه مى شد، موسسه را بر آن داشت تا كلاس ها را استمرار بخشد و بعضى از مباحث طرح شده در زمينه فقه الحديث و قواعد فهم آن را منتشر كند. از تمام كلاس ها، صدا و تصوير گرفته شده كه از طريق كتاب خانه دارالحديث در اختيار علاقه مندان قرار مى گيرد.
هشت: مجلّه علوم حديث «فارسى»: نشر معارف برگرفته از دومين سند دين و «ثقل كبير» و تبيين جاى گاه مهم حديث در شناخت مقاصد اسلام، به همراه كاوش هاى درونى حديث هم چون قواعد فهم سنّت و معيارهاى قبول و پالايش حديث از اهداف ايجاد نشريه تخصصى علوم حديث بوده است. اين مجلّه كه در زمينه خود اوّلين و منحصر به فرد است توانسته در نخستين سال انتشار خود، توجه دانش وران را جلب كند و با بازكردن افق هايى نو در انديشه و ذهن خلاّق پژوهش گران، براندوخته فرهنگ شيعى در خصوص حديث بيفزايد.
مجلّه به اهداف عنوان شده در اوّلين سر مقاله خود وفادار مانده و در تمام زمينه هاى ده گانه مقاله هايى زيبا، بديع و پرمحتوا به دنياى دانش عرضه كرده است. ما در اين جا اين «عشره كامله» را از نو طرح مى كنيم، باشد كه دعوتى دوباره از تمام همكاران علمى مجلّه براى استمرار لطف خويش به مجلّه خودشان باشد.
1ـ تاريخ حديث: 4 مقاله
2ـ رجال و اسناد حديث: 3 مقاله
3ـ فقه الحديث: 5 مقاله
4ـ محدثان و كتاب هاى حديثى: 4 مقاله
5ـ نقد و بررسى راويان: 4 مقاله
6ـ بررسى و شرح حديث: 7 مقاله
7ـ معرفى و احياى نسخه هاى خطى: 4 مقاله
8 ـ رايانه و حديث: 3 مقاله
9 ـ كتاب شناسى: 7 مقاله
10ـ نقد، معرفى و اطلاع رسانى: 12 مقاله
همان گونه كه از ارقام به دست مى آيد. مجلّه علاوه بر ايفاى رسالت فرهنگى خود، جاى گاهى مناسب نيز براى تبادل و انتقال اطلاعات كه لازمه حيات فكرى است، پديد آورده است.
مجلّه علوم حديث، برادرى هم زاد نيز دارد كه براى پژوهش گران عرب زبان منتشر مى گردد. اين مجلّه نيز نام «علوم الحديث» را بر خود دارد، ولى با مطالب و محتوايى متفاوت از مجلّه فارسى، نشر مى يابد. اين مجلّه در هر سال دو بار منتشر مى گردد و لذا حجمى بيش تر از مجلّه فارسى كه به صورت فصل نامه است، دارد، در اوّلين شماره مجلّه، مقالاتى با عناوين (صنيع الاداء والتحمّل، مع الكلينى و كتابه «الكافى»، حديث الذراع المسموم، حول حديث «اصحابى كالنجوم»، مختصر رسالة فى احوال الأخبار، منظومة فى علم الدراية) به چاپ رسيده است كه نشان دهنده وحدت هدف و مسير هر دو مجلّه است. اميد كه انتشار اين دو مجله، بارقه هايى از علم صحيح اهل البيت(ع) را بر قلب هاى مشتاق حقيقت بتاباند.
